Chaliha, làn khói ở Indonesia và câu hỏi BWF chưa trả lời

Mặt sân ở Indonesia Masters Super 100 mờ đi trong một lớp khói mỏng. Ashmita Chaliha đứng cuối sân, siết lại dây vợt, rồi sau khi trận đấu khép lại, cô hỏi một điều mà ban tổ chức có lẽ không muốn nghe: nếu giải này diễn ra ở Ấn Độ, liệu người ta có im lặng như vậy không? Tôi xem lại đoạn phỏng vấn ấy vài lần, không phải để nghe câu trả lời mà để nghe cách cô đặt câu hỏi. Không gay gắt. Không tố cáo. Chỉ là một phép so sánh, nhẹ như đường cầu thả xuống sát lưới. Ở tuổi 26, Chaliha đang ở đoạn giữa vùng sung mãn nhất trong sự nghiệp của một tay vợt đơn nữ, và cô chọn dùng tiếng nói của mình cho một việc chẳng liên quan đến bảng điểm. Indonesia Masters Super 100 nằm ở tầng thấp nhất trong hệ thống BWF World Tour. Hệ thống này chia làm năm bậc: Super 1000, 750, 500, 300 và 100. Super 100 là cửa ngõ — tiền thưởng mỏng nhất, điểm xếp hạng ít nhất, và cũng là nơi ít camera nhất. Các tay vợt trong nhóm 20 thế giới hiếm khi góp mặt. Hạt giống số một của một giải Super 100 thường nằm trong khoảng 50 đến 80 thế giới, và Chaliha đến Indonesia với đúng vị trí ấy. Điều này khiến câu hỏi của cô có trọng lượng hơn bình thường. Ấn Độ vừa đăng cai Giải vô địch thế giới tại New Delhi — lần đầu sau 17 năm — và giải đấu đó nhận lời khen từ chính chủ tịch BWF. Cơ quan thể thao nhà nước SAI và liên đoàn cầu lông nước này BAI được ghi công vì khâu tổ chức. Nhưng cũng chính Ấn Độ là nơi các tay vợt quốc tế từng chỉ trích chất lượng không khí, cái lạnh và vệ sinh ở India Open, một giải Super 750. Mia Blichfeldt từng lên tiếng về vệ sinh. Anders Antonsen rút khỏi India Open vì lo ngại ô nhiễm và chấp nhận nộp phạt. Một hiệu ứng ít được gọi tên đang xuất hiện. Khi một quốc gia vừa tổ chức thành công một sự kiện lớn, các tay vợt của nước đó có trong tay một thước đo cụ thể. Họ biết một nhà thi đấu đạt chuẩn trông như thế nào, mùi không khí bên trong ra sao, sàn thi đấu phản chiếu ánh sáng thế nào. Ký ức ấy biến những lời phàn nàn chung chung thành so sánh có căn cứ. Đó là lý do câu hỏi của Chaliha không giống những lời than phiền thường thấy trên đường đua. Rồi đến phần chuyên môn. Ở vòng đầu, Chaliha gặp Pornpicha Choeikeewong của Thái Lan và thắng 21-17, 23-21. Một trận thắng hai ván nhưng không hề dễ chịu. Ván hai kéo tới 23-21 nghĩa là Chaliha thắng ở những điểm quyết định chứ không áp đảo. Đó là dấu hiệu của khả năng xử lý điểm then chốt, đồng thời là dấu hiệu cho thấy cô chưa tạo được khoảng cách với đối thủ cùng tầng. Trận vòng 1/8 kể một câu chuyện khác hẳn. Chaliha thắng Goh Jin Wei 10-21, 21-10, 21-17. Nhìn vào ba ván, tôi thấy một đường zíc zắc chứ không phải đường thẳng. Ván đầu thua 10-21, ván sau thắng 21-10. Kiểu dao động này thường phản ánh một trong hai điều: hoặc Chaliha tìm ra điều chỉnh trong giờ nghỉ, hoặc đối thủ của cô tuột thể lực. Với Goh Jin Wei — cựu vô địch trẻ thế giới từng công khai đấu tranh với vấn đề tim mạch và trở lại sau quãng nghỉ dài — khả năng thứ hai không thể bỏ qua. Ván ba 21-17 không phải một màn trình diễn áp đảo; nó là kết quả của việc giữ được nhịp trong khi đối thủ mất dần. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi nhiều trận đấu ở tầng Super 100, tôi đã quen với việc tỷ số ở đây dao động mạnh hơn hẳn so với các giải lớn. Một phần vì mặt bằng chuyên môn chưa đồng đều. Một phần vì các tay vợt trẻ chơi bốc hơn và ít toan tính hơn. Nhưng cũng một phần vì họ thường phải thi đấu trong những điều kiện mà các giải hàng đầu không còn phải chấp nhận. Người xem thấy điểm số, tôi thấy chuỗi sự kiện trước điểm số đó. Một chức vô địch Super 100 mang về khoảng 5.500 điểm xếp hạng. Với tay vợt nằm trong khoảng 50-80 thế giới, số điểm ấy đủ để thay đổi vị trí hạt giống, đủ để tránh gặp các hạt giống hàng đầu ngay từ vòng đầu ở những giải Super 500 hay 750. Ở Ấn Độ, cuộc cạnh tranh nội bộ còn khốc liệt hơn: sau PV Sindhu, một nhóm gồm Malvika Bansod, Aakarshi Kashyap, Anupama Upadhyaya và chính Chaliha đang tranh nhau suất thứ hai cho các giải lớn. Về mặt chuyên môn thuần túy, hai trận thắng này chưa nói lên nhiều về trần của Chaliha. Một hạt giống số một thắng hai trận ở Super 100 là điều được dự báo. Điều đáng theo dõi nằm ở chỗ khác: liệu cô có thể mang cùng sự điềm tĩnh ấy lên sân Super 500, nơi đối thủ không tuột thể lực sau ván thứ hai, nơi mỗi điểm số đến từ chất lượng cú đánh chứ không từ sai sót của đối phương. Cho đến lúc đó, tôi vẫn xếp cô vào nhóm đang tiến, chưa phải nhóm đã tới. Nhưng phần đáng chú ý nhất của câu chuyện không nằm ở tỷ số. Nó nằm ở không khí trong nhà thi đấu. Chaliha mô tả điều kiện thi đấu mờ ảo, như có khói, và đặt cạnh đó là ký ức về một giải vô địch thế giới được tổ chức chỉn chu ngay trên quê nhà. Sự tương phản ấy là toàn bộ luận điểm của cô, và nó không cần thêm một lời giải thích nào. Đây là chỗ tôi muốn chậm lại. Tôi không tin vào may rủi, tôi tin vào những gì may rủi che giấu. Có một cám dỗ rất lớn là nối thẳng làn khói với ván thua 10-21: không khí kém, nên cô khởi đầu tệ. Nhưng dữ liệu không cho phép tôi làm điều đó. Ván đầu thua đậm rồi ván sau thắng đậm có thể đến từ hàng chục nguyên nhân — độ ẩm làm quỹ đạo cầu nặng hơn, ánh sáng, gió lùa, hoặc đơn giản là một tay vợt mất nhịp trong mười phút. Chỉ số không đo được trái tim, nhưng nó chỉ ra nơi trái tim đang đập. Ở đây, nó chỉ ra rằng tôi chưa có đủ dữ liệu để kết luận. Còn một tầng nữa mà ít người nhắc tới. Kêu gọi một tiêu chuẩn không khí thống nhất cho mọi tầng giải nghe rất hợp lý, cho đến khi ta nhớ rằng ban tổ chức Super 100 sống bằng ngân sách mỏng hơn nhiều so với Super 1000. Áp một chuẩn y tế ngang bằng lên mọi tầng có thể khiến chính những giải đấu ấy biến mất — và biến mất cùng chúng là cơ hội kiếm điểm của hàng trăm tay vợt chưa có tên trên bản đồ. Chaliha đang chạm vào một nghịch lý thật: hệ thống phân tầng tạo ra chênh lệch chất lượng, nhưng phúc lợi người chơi lẽ ra không nên phân tầng theo giải thưởng. Không ai muốn nói to điều đó, vì cả hai vế đều đúng. Ở tầng Super 100, áp lực truyền thông gần như bằng không. Không có hàng trăm ống kính, không có bảng phân tích sau mỗi ván, không có những buổi họp báo được phát trực tiếp. Điều kiện thi đấu kém ở đây có thể tồn tại nhiều mùa mà không ai để ý, đơn giản vì không ai ghi lại. Và khi không ai ghi lại, vấn đề không biến mất — nó chỉ chuyển sang những người không có đủ tiếng nói để được nghe. Vậy thì tín hiệu cần theo dõi ở vòng giải tiếp theo không phải là một tuyên bố xin lỗi, mà là một con số: liệu BWF có công bố ngưỡng chất lượng không khí tối thiểu áp dụng cho cả năm tầng giải hay không. Nếu có, đây sẽ là một cải cách nhỏ nhưng thật, được đẩy đi bởi một tay vợt hạng 50-80 chứ không phải bởi một ngôi sao. Nếu không, chúng ta sẽ lại thấy cùng một câu hỏi được đặt ra ở một nhà thi đấu khác, vào một mùa khác. Số liệu chỉ kể lại quá khứ, còn thể thao sống ở tương lai.