Ba cột trống trong sổ tay võ thuật Việt

Tối thứ Sáu giữa tháng Tư, tại một nhà thi đấu nhỏ ở Nha Trang, tôi ngồi hàng ghế thứ ba, sát mép thảm đấu. Trước mặt tôi là một võ sĩ mười chín tuổi quê Diên Khánh, người còn ướt mồ hôi sau ba hiệp sanda. Tôi mở cuốn sổ kẻ ô, vẽ ba cột: tên, số trận, tỉ lệ kết thúc trước thời gian. Cột đầu điền được. Hai cột sau để trắng.

Em cười, nói nhỏ: "Không ai ghi đâu anh." Huấn luyện viên của em giữ một album ảnh dày — ảnh nhận huy chương ở Phan Rang, ảnh đứng cạnh cột mốc ở Đà Lạt — nhưng không trang nào ghi em đã đấu bao nhiêu trận, thắng bằng cách nào, thua ở hiệp thứ mấy. Tôi hỏi em có nhớ hiệp hai mình ăn bao nhiêu đòn vào vùng đầu. Em lắc đầu. Tôi ghi thêm một dòng: "Không có dữ liệu."

Đêm đó tôi ngồi lại đến gần mười một giờ, giở lại ghi chép cả tháng: bốn buổi tập ở một lò võ cổ truyền trên đường Nguyễn Trãi, hai buổi cân đo cho giải trẻ của tỉnh, một buổi chấm quyền ở sân thi đấu phường. Mười một trang giấy. Không trang nào đủ dày để nói lên điều gì. Sân không khán giả, nhưng tôi nghe tiếng vỗ tay của người không bỏ cuộc — tiếng vỗ tay ấy vang trong sổ tôi, không vang trên khán đài.

Người ngoài thường nghĩ võ thuật Việt Nam thiếu dữ liệu vì thiếu tiền, thiếu máy móc, thiếu người làm. Hai mươi năm cầm sổ của tôi nói khác: chúng ta thiếu một thứ căn bản hơn, là sự đồng thuận về việc một môn võ nên được đo bằng gì.

Dưới cùng hai chữ "võ thuật", ở Việt Nam tồn tại ít nhất ba hệ logic thi đấu khác nhau. Hệ thứ nhất là đối kháng chuyên nghiệp — boxing, kickboxing, Muay Thai, MMA — nơi thắng thua được ghi bằng tỉ lệ kết thúc trước thời gian, số đòn trúng mỗi phút, thời gian kiểm soát thế trận. Hệ thứ hai là sanda và các môn đấu có chấm điểm kỹ thuật, nơi trọng tài cộng điểm theo đòn hiệu quả và tình huống vật ngã; kết quả cuối cùng là một tỉ số, không có cú hạ đo ván nào. Hệ thứ ba là quyền và bài biểu diễn — vovinam quyền, wushu taolu, bài bản võ cổ truyền — nơi giám khảo cho điểm theo độ khó động tác và chất lượng biểu diễn. Ở hệ thứ ba, khái niệm "kết thúc trận" không tồn tại; không ai hạ đo ván một bài quyền.

Ba hệ ấy cần ba kiểu dữ liệu khác nhau, và không hệ nào dùng được thước đo của hệ kia. Một bảng số liệu trống là dấu vết của một môn võ chưa từng được định nghĩa bằng thống kê, chứ chưa hẳn là dấu vết của một nền võ thuật yếu.

Tháng 5/2026, tại SEA Games 31 trên sân nhà Hà Nội, đoàn thể thao Việt Nam giành 205 huy chương vàng, dẫn đầu toàn đoàn; vovinam, wushu, boxing và kickboxing đều góp mặt trong chương trình thi đấu. Đọc lại bảng tin những ngày ấy, tôi đếm được rất nhiều dòng "Việt Nam giành huy chương vàng", và gần như không có dòng nào ghi điểm chi tiết của một bài quyền hay bảng chấm của một trận sanda. Tin thể thao vốn sống bằng kết quả, nên điều đó hợp với nghề. Nhưng nó cho thấy chúng ta chọn lưu lại phần nào của câu chuyện.

Tôi học thống kê trước khi cầm bút, và năm 2026 tôi từng dựng được một chuỗi bài về một tiền vệ trẻ của đội bóng Khánh Hòa nhờ dữ liệu chạy quãng đường được công bố sau mỗi vòng. Bóng đá chuyên nghiệp có sẵn hệ thống ghi chép, nhờ vậy người viết có thể đối chiếu phút thứ tám với phút thứ tám mươi. Võ thuật Việt Nam không có hệ thống ấy. Người trong cuộc không lười; chỉ là chưa ai trả tiền cho một người ngồi ghi.

Vài tuần trước, một đồng nghiệp trẻ nhờ tôi đọc giúp một bản phân tích về võ thuật do máy thực hiện. Quy trình chạy qua nhiều bước: tách bài, nhận diện chủ đề, rút dữ kiện, rồi phân tích sâu. Đến bước phân loại, nó dừng lại ở một nhãn chung chung về võ thuật, và toàn bộ phần dữ kiện trả về trống. Không tiêu đề, không nguồn, không một cái tên nào. Khi thiếu phép phân loại giữa đối kháng, sanda và bài quyền, mọi kết luận viết tiếp đều là sản phẩm của trí tưởng tượng. Một bản phân tích bịa nguy hiểm hơn một bản phân tích trống.

Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi dạy tôi điều ngược đời: kết luận sai thường đến từ dữ liệu đặt nhầm chỗ, chứ không đến từ dữ liệu còn thiếu. Áp bảng thống kê của MMA lên một bài quyền vovinam, ta sẽ viết ra những câu vô nghĩa kiểu "tỉ lệ hạ đo ván bằng không" — trong khi tỉ lệ ấy bằng không một cách hợp lệ, bởi luật chơi không cho phép nó khác đi.

Điểm mù của người ngoài còn nằm ở niềm tin rằng hễ nhiều số liệu thì bài viết đáng tin hơn. Sự chuyên nghiệp hóa đi kèm số hóa có thể mài nhẵn cái riêng. Ép các lò võ cổ truyền vào một khuôn chấm điểm chung để dễ so sánh, chúng ta sẽ vô tình khuyến khích các lò sửa bài cho dễ ăn điểm: giữ lại động tác được cộng điểm, bỏ đi động tác khó chấm. Ở các môn đối kháng, sức ép thành tích cũng làm phẳng lối đánh cá nhân — những võ sĩ trẻ tập đúng giáo án, đúng số hiệp, đúng bài thể lực, mà mất đi cái quán tính kỳ lạ từng khiến đối thủ không đoán nổi.

Ở Nha Trang có một người thầy giữ danh sách học trò bằng tay suốt ba mươi năm. Mỗi khóa một cuốn vở, mỗi dòng một cái tên kèm năm nhập môn, ngày rời lò, và một ghi chú ngắn về tính cách. Không ai xin dữ liệu ấy. Không ai số hóa nó. Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt, nhưng nó cháy trong bóng tối, mà bóng tối thì không soi sáng cho ai.

Tôi cũng có phần lỗi. Triết lý viết sau kiểm chứng của tôi, nếu không tự đặt hạn cho chính mình, sẽ biến thành cái cớ để im lặng. Tôi đã giữ ba trang giấy trắng suốt hai tuần, chờ đủ dữ kiện mới viết. Cuối cùng tôi chọn viết chính khoảng trắng ấy ra. Tôi viết chậm vì muốn nhớ thật lâu, như người giữ nhịp cho cả sân cỏ — nhưng người giữ nhịp phải gõ xuống, dù chỉ một nhịp.

Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Nhịp đập của võ thuật Việt Nam lúc này nằm ở những chỗ rất cụ thể. Tôi chờ xem Đại hội Thể thao toàn quốc lần thứ X, tổ chức tại Quảng Ninh, có công bố bảng chấm chi tiết của các nội dung quyền hay không, chứ không chỉ công bố huy chương. Tôi chờ một liên đoàn mở kho dữ liệu trận đấu cho công chúng, dù chỉ vài chục trận. Và tôi chờ tín hiệu gần gũi nhất: một lò võ nhỏ nào đó bắt đầu ghi sổ cho học trò của mình.

Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành. Trên sàn võ, tiếng thở dài ấy là ba cột trống trong cuốn sổ của tôi. Ngày một cột được điền, tôi sẽ biết võ thuật Việt Nam đã bắt đầu tự kể được câu chuyện của chính mình.