Darren Yap, poomsae và tấm huy chương đồng đầu tiên của Singapore ở Đại hội Thể thao châu Á

Trên sàn thi đấu ở Nagoya, Darren Yap đứng yên. Động tác cuối cùng của bài quyền khép lại, hai bàn chân đặt chắc xuống thảm, hai tay trở về thế thủ. Không có đối thủ nào để đánh trúng, cũng không có ai để né. Chỉ có một khoảng lặng dài chừng mười giây, rồi bảng điểm bật sáng: 9,0400.

Với người quen theo dõi quyền Anh hay võ tổng hợp, 9,0400 chẳng nói lên điều gì. Không có knockout, không có đòn trúng đích, không có hiệp nào để thắng. Nhưng với bất kỳ ai từng đứng trong một bộ môn biểu diễn — kata của karate, taolu của wushu, bài tự do của thể dục dụng cụ — đó là một câu chuyện đã hoàn chỉnh. Một vận động viên 22 tuổi vừa mang về tấm huy chương taekwondo đầu tiên trong lịch sử Singapore ở một kỳ Đại hội Thể thao châu Á.

Trước khi đi vào chi tiết, cần tách rõ hai nhánh của taekwondo, vì sự lẫn lộn giữa chúng làm sai lệch gần như toàn bộ cách đọc kết quả này. Kyorugi là đối kháng — có va chạm, có hạng cân, có cân đo, và là nhánh duy nhất được thi đấu ở Thế vận hội. Poomsae là bài quyền — chuỗi động tác gồm thế đứng, đỡ, đánh và đá được biên đạo sẵn, chấm trên thang 10.000 theo hai trục: độ chính xác kỹ thuật và khả năng trình diễn, tức tốc độ, lực, nhịp điệu và biểu cảm. Không có va chạm đầu, không có hạng cân, không có cân đo. Về cấu trúc, poomsae gần với kata và taolu hơn là với bất kỳ môn võ đối kháng nào.

Poomsae không thuộc chương trình Thế vận hội. Nó chỉ là nội dung huy chương ở giải vô địch thế giới, Đại hội Thể thao châu Á và SEA Games. Chính vì thế, Đại hội Thể thao châu Á là đỉnh cao thực tế của bộ môn này với một vận động viên châu Á — điều vừa nâng giá trị tấm huy chương bên trong môn, vừa hạ nó xuống trong tương quan thể thao toàn cầu.

Ở kỳ này, theo bảng điểm do ban tổ chức công bố, Yun Kyu-sung (Hàn Quốc) vô địch với 9,3800; Navin Pinthasute (Thái Lan) giành bạc với 9,2800; Derick Yape (Philippines) được 9,0900. Yap xếp sau với 9,0400, và theo thể thức trao đồng chung, cả vị trí thứ ba lẫn thứ tư đều nhận huy chương đồng. Singapore trước kỳ này chưa từng có huy chương taekwondo ở Đại hội Thể thao châu Á. Một chu kỳ trước, tại Hàng Châu, Yap dừng chân ở vòng 1/16.

Đáng chú ý, ngay hôm sau, Yap còn dự nội dung taekwondo ảo — một định dạng thi đấu có sự hỗ trợ của cảm biến và công nghệ. Đây là tín hiệu cho thấy liên đoàn thế giới đang thử nghiệm những sản phẩm thi đấu mới, có thể như một cách bù đắp cho việc poomsae không được Thế vận hội công nhận.

Điều đáng chú ý nằm ở cấu trúc điểm, không nằm ở tấm huy chương. Biên độ giữa Yap và người xếp ngay trên là 0,05 điểm — một khoảng cách nằm gọn trong biên độ dao động thông thường của phần chấm trình diễn. Nói cách khác, tấm đồng của Yap được giữ bằng thang điểm của một giám khảo. Nhưng khoảng cách tới người dẫn đầu là 0,34 điểm, và ở poomsae, nơi nhóm tinh hoa thường chen nhau trong khoảng 0,1 đến 0,2, đó là một khoảng cách lớn. Yap đang ở tầng huy chương, chưa ở tầng vô địch.

Ở poomsae, khái niệm khắc chế phong cách không tồn tại. Biến số quyết định là chuỗi lựa chọn bài quyền và độ ổn định khi thực hiện. Các bài quyền cấp cao hơn — Keumgang, Taebaek, Pyongwon, Sipjin, Jitae — mang độ khó kỹ thuật và trần điểm cao hơn, nhưng cũng đặt cược rủi ro trừ điểm cao hơn. Vận động viên phải cân giữa trần độ khó và xác suất sai sót. Và vì chỉ một lần mất thăng bằng hay một thế đứng lệch cũng đủ xóa sạch lợi thế của cả một vòng, độ ổn định xuyên suốt vòng loại, bán kết và chung kết trở thành biến số quyết định.

Đường đi của Yap cho thấy anh xếp thứ hai ở bán kết, vào chung kết ở vị trí thứ ba, rồi kết thúc ở vị trí thứ tư trong vòng chung kết. Đó là dấu hiệu của một người thực hiện tốt ở các vòng đầu nhưng bị nén trần dưới áp lực vòng cuối — một mô thức quen thuộc ở các bộ môn chấm điểm. Ở đây tôi chỉ đọc được từ dữ liệu vòng đấu hạn chế, nên mức độ tin cậy chỉ ở mức trung bình.

Từ nhiều năm ngồi trong cabin bình luận, tôi vẫn giữ thói quen tua lại băng ghi hình để nghe những thứ bị tiếng khán giả nhấn chìm: tiếng huấn luyện viên, tiếng thở của trọng tài sau một quyết định. Với poomsae, thứ bị nhấn chìm là tiếng bàn chân tiếp thảm. Người xem chỉ thấy động tác; người nghe còn thấy cả sự do dự trước khi bàn chân chạm xuống.

Tài năng không ồn ào; nó chỉ cần một người biết lắng nghe. Trang thống kê kể một trận đấu; nước mắt kể một câu chuyện dài hơn.

Tín hiệu mạnh nhất trong toàn bộ câu chuyện này lại không nằm ở tấm huy chương. Nó nằm ở đường cong: từ chỗ dừng ở vòng 1/16 tại Hàng Châu tới một suất chung kết và huy chương đồng trong đúng một chu kỳ, ở tuổi 22. Đó là một đường cải thiện dốc và đáng tin.

Cần nói thêm về tuổi thọ nghề nghiệp. Poomsae không có hạng cân, không có cân đo, không có va chạm đầu. Ba yếu tố rủi ro lớn nhất của thể thao đối kháng — chấn thương não, cắt cân cực đoan và chấn thương khớp do khóa siết — đều vắng mặt về mặt cấu trúc. Rủi ro chính còn lại là quá tải chi dưới, do khối lượng đá và tiếp đất lặp lại cao, cộng với một rủi ro thể chế: sự tồn tại của bộ môn trong chương trình đại hội.

Từ "lịch sử" cần được đọc đúng tầng. Tấm huy chương này là cột mốc quốc gia thật, nhưng nó được giành ở rìa dưới của nhóm huy chương: điểm thấp nhất trong bốn suất vào chung kết, và chỉ hơn người kế cận đúng 0,05 điểm. Thể thức trao đồng chung cũng góp phần, khi vị trí thứ tư được nâng lên thành huy chương đồng. Cách đọc chính xác là một cột mốc quốc gia đạt được ở ngưỡng vào của tầng huy chương, chứ chưa phải sự xuất hiện của một ứng viên châu lục.

Nguy cơ lớn nhất nằm ở chỗ khác. Phần lớn khán giả sẽ tưởng đây là huy chương kyorugi kiểu Olympic. Nó là poomsae. Việc sửa lại nhận thức ấy làm giảm đáng kể trọng lượng cạnh tranh của thành tích. Phía trên, Hàn Quốc vẫn đặt trần điểm: Yun Kyu-sung với 9,3800 xác nhận trật tự cũ, nơi Hàn Quốc định chuẩn còn phần còn lại của châu Á tranh nhau những tấm huy chương còn lại.

Chúng ta săn tìm ngôi sao, mà quên rằng vì sao cũng cần thời gian để rơi đúng quỹ đạo. Mỗi trận đấu là một chương; người đọc kỹ sẽ nhận ra cùng một cuốn sách.

Đường cong mới là thứ bền vững, và nó dài hơn một tấm huy chương. Với một bộ môn không va chạm, không hạng cân và không có đồng hồ chấn thương não, cửa sổ thi đấu của Yap còn rộng, và anh có thể còn hai tới ba chu kỳ đại hội nữa trước khi chạm đỉnh kỹ thuật. Điều còn bỏ ngỏ không nằm ở việc anh có vô địch hay không, mà ở việc poomsae có còn được giữ trong chương trình các kỳ đại hội đủ lâu để anh trả lời.