Bóng chuyền nữ Việt Nam dừng bước tại tứ kết Asiad 20: khoảng cách cần được đo, không phải để xót

Màn hình trong phòng biên tập của tôi tại Osaka trả về đúng một dòng, gọn như bản tin thời tiết. Không điểm từng hiệp. Không tên người. Không một pha bóng nào. Chỉ có: đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam thua Trung Quốc 0-3 và dừng chân tại vòng tứ kết Asiad 20.

Tôi ngồi nhìn dòng chữ ấy lâu hơn mức cần thiết. Mười tám năm theo nghề, tôi học được một điều từ người biên tập đầu tiên của mình: cảm xúc chưa được chứng minh thì chỉ là hư cấu. Nhưng lần này thứ tôi chờ đợi không đến. Không có bảng thống kê nào để tôi đặt cạnh nỗi buồn. Sân đấu không xóa trận đấu đi, nó chỉ biến tiếng vỗ tay thành nỗi nhớ mang hình dạng một tập thể mà dòng tin không buồn gọi tên.

Ngày 20 tháng 9 là ngày thi đấu đầu tiên của Asiad 20 tại Aichi - Nagoya, Nhật Bản. Đoàn thể thao Việt Nam bước vào ngày mở màn với một danh sách trải dài nhiều bộ môn: bóng chuyền nữ, bắn súng, karate, bơi lội và teqball. Đến cuối ngày, hai tấm huy chương đồng về tay - một ở teqball đôi nam nữ, một ở karate kata, trong đó võ sĩ karate Việt Nam thắng lần lượt đối thủ Hàn Quốc và Singapore sau khi thua ở vòng sơ loại và rơi xuống nhánh đấu vớt. Cùng ngày, Thái Lan lấy ba huy chương vàng teqball. Ba xạ thủ Việt Nam không vượt qua vòng loại. Hai kình ngư vào chung kết và về đích thứ tám. Và bóng chuyền nữ dừng ở tứ kết.

Thể thức bóng chuyền ở Á vận hội là vòng bảng, tứ kết, bán kết, chung kết. Tứ kết là trận loại trực tiếp đầu tiên, và thua ở đó nghĩa là hết giải - không có suất vớt nào cho đội thua. Bảng xếp hạng chung cuộc sẽ ghi đoàn Việt Nam ở nhóm 5-8. Cần nói thêm một điều mà ít người để ý: Á vận hội không nằm trong lộ trình tính điểm xếp hạng của FIVB. Với bóng chuyền, đây là sự kiện uy tín và ngân sách, không phải sự kiện thứ hạng. Hệ quả là các liên đoàn có thể dùng giải để thử nghiệm lực lượng trẻ thay vì tung đội hình mạnh nhất - và chúng ta không biết Việt Nam đã chọn con đường nào.

Đây là chỗ tôi phải nói thẳng. Bài báo nguồn không cung cấp một dữ liệu kỹ thuật nào cho trận tứ kết: không điểm từng hiệp, không đội hình, không thống kê ghi điểm, không ghi nhận thay người. Mọi phân tích dưới đây vì thế là phân tích về cấu trúc, không phải về một trận đấu cụ thể. Tôi sẽ không giả vờ nhìn thấy điều mình không nhìn thấy.

Nhưng một thất bại 0-3 ở tầm này vẫn có ngữ pháp riêng. Trong bóng chuyền nữ, khoảng cách giữa một đội thuộc nhóm mười đội mạnh nhất thế giới và một đội nằm ở dải ba mươi hiếm khi được quyết định bằng bất ngờ chiến thuật. Nó được quyết định ở hai cột: giao bóng - đỡ bước một, và chắn bóng. Chuỗi đổ vỡ có thể đoán được thường diễn ra như sau. Giao bóng đối phương gây áp lực, chất lượng đường chuyền một giảm, những pha tấn công nhanh - đặc sản của trường phái châu Á - trở nên bất khả thi, thế công co lại thành những đường bóng cao ngoài hệ thống dồn về một hai mũi cuối, và hàng chắn đối phương chỉ việc đọc đúng hai điểm ấy mà khép lại.

Điểm mù lớn nhất của bóng chuyền nữ Việt Nam không nằm ở trận tứ kết này. Nó nằm ở khoảng cách chưa ai đo được với nhóm Hàn Quốc - Thái Lan.

Bóng chuyền Việt Nam mang gen trường phái châu Á: nhanh, biến hóa, phụ thuộc vào bước một hoàn hảo. Đó là bản sắc đẹp, và cũng là điểm yếu có cấu trúc. Một hệ thống nhanh biến hóa chỉ sống khi tỷ lệ chuyền một đạt ngưỡng; khi gặp hàng chắn đẳng cấp, nó suy sụp nhanh hơn một hệ thống dựa trên sức mạnh, bởi phương án dự phòng của nó là mũi tấn công cao ngoài hệ thống - đúng thứ mà cấu trúc thể hình của Việt Nam ít được xây để làm nhất. Đây là quan hệ khắc chế kiểu lối chơi, không phải vấn đề phong độ nhất thời.

Và đây là điều tôi không thể biết, dù rất muốn: tôi không biết trận đấu là ba hiệp nghẹt thở 23-25 hay một chiều sụp đổ. Sự khác biệt ấy không nhỏ. Một đội bị đè bẹp và một đội chạm trần ngay sát điểm số là hai câu chuyện khác nhau, chỉ cùng kết thúc ở một con số. Nếu không có bảng điểm chính thức từ ban tổ chức, kết luận "Việt Nam sa sút" và kết luận "Việt Nam đứng đúng vị trí" đều là suy diễn.

Điểm phản trực giác nằm ở chỗ khác, và nó thuộc về chúng ta - những người viết. Tiêu đề của bài báo gốc là "chờ dấu mốc từ các vận động viên Việt Nam". Ngày hôm đó đoàn Việt Nam thực ra đã giành hai huy chương đồng. Nhưng cả hai đến từ những bộ môn ít được chú ý. Còn hai bộ môn được kỳ vọng nhiều nhất - bắn súng và bóng chuyền nữ - đều không mang về gì.

Khung tự sự ấy lặp lại một lỗi phổ biến: kỳ vọng được neo sai chỗ trước giải. Ba xạ thủ được đặt kỳ vọng rồi cùng trượt vòng loại. Một đội bóng chuyền có trần cấu trúc là tứ kết bị đọc như thể vừa hụt một tấm huy chương. Sự thật là muốn có huy chương bóng chuyền nữ ở châu Á, Việt Nam phải thắng được Thái Lan hoặc Hàn Quốc trong một trận loại trực tiếp - chứ không phải thắng Trung Quốc. Trận tứ kết này không phải thước đo thất bại. Nó là thước đo vị trí.

Cũng cần nói công bằng về phía đội thua. Một trận tứ kết gặp đối thủ mạnh nhất châu Á là kịch bản xấu nhất mà thể thức có thể mang đến, và trong một giải đấu ngắn như Á vận hội, may mắn của nhánh đấu là biến số thật. Nếu lá thăm khác đi, một suất bán kết - và theo đó là cuộc đua huy chương - hoàn toàn nằm trong tầm với. Đó không phải lời an ủi. Đó là cách thể thức vận hành.

Người ta nhớ một bàn thắng, còn tôi nhớ nhất những gì xảy ra sau khi ánh đèn tắt. Dòng kết quả 0-3 sẽ trôi khỏi mặt báo trong vài ngày. Nhưng một câu hỏi sẽ ở lại lâu hơn: trong hai mươi bốn tháng tới, Việt Nam có thắng nổi Hàn Quốc hoặc Thái Lan trong một trận knock-out hay không. Nếu câu trả lời là có, dải 5-8 sẽ bắt đầu rạn. Nếu vẫn là không, người ta sẽ lại ngồi chờ một dấu mốc, và lại gọi tên nó thêm một lần nữa.