Khi dữ liệu không còn đứng về phía huấn luyện viên

Tôi vẫn nhớ buổi tối hôm đó ở văn phòng, màn hình máy tính sáng rực với ba trang báo cáo phân tích mà không một dòng nào có thể sử dụng được. Bốn giờ sáng, tôi gõ xong dòng cuối cùng của bản báo cáo gửi cho tòa soạn, và trong đó chỉ có một câu duy nhất tôi cho là thật: chúng ta không có đủ thông tin để kết luận bất cứ điều gì. Đó là lần đầu tiên sau mười tám năm theo dõi bóng chuyền chuyên nghiệp, tôi buộc phải thừa nhận rằng sự trống rỗng của dữ liệu cũng là một dạng dữ liệu theo cách riêng của nó.

Trong khoảng mười năm trở lại đây, ngành phân tích thể thao đã trải qua một cuộc cách mạng lặng lẽ nhưng toàn diện. Các trung tâm dữ liệu của những giải đấu lớn tại châu Á, từ V.League bóng chuyền nữ Việt Nam cho đến các giải vô địch quốc gia Trung Quốc, đều đã trang bị hệ thống thu thập số liệu theo thời gian thực. Mỗi pha bóng, mỗi bước di chuyển, mỗi quyết định của huấn luyện viên đều được ghi lại và phân loại. Về mặt lý thuyết, chúng ta chưa bao giờ có nhiều dữ liệu đến thế. Nhưng cũng chưa bao giờ có nhiều dữ liệu bị bỏ trống, bị đánh rơi, hoặc bị xử lý sai đến thế. Một cú phát bóng hỏng ở set thứ năm có thể được ghi là lỗi kỹ thuật, nhưng đằng sau nó là ba ngày nghỉ ít hơn đối thủ, là một chấn thương mắt cá chưa lành, là áp lực từ hàng ghế chỉ đạo. Những thứ như thế không nằm trong bảng thống kê. Và khi bảng thống kê trống rỗng hoàn toàn, người phân tích giỏi nhất cũng chỉ có thể ngồi im.

Khi tôi còn làm việc tại một trung tâm nghiên cứu khoa học thể thao ở Bắc Kinh, có một giai đoạn tôi phụ trách xử lý dữ liệu đầu vào cho các trận đấu thuộc hệ thống thi đấu quốc gia. Hệ thống đôi khi bị lỗi đường truyền, và toàn bộ dữ liệu của một trận đấu biến mất khỏi máy chủ. Điều đáng nói là những trận đấu đó vẫn diễn ra trước mắt hàng nghìn khán giả. Vẫn có người ghi bàn, vẫn có người phòng ngự, vẫn có huấn luyện viên đứng bên đường biên gào thét. Nhưng trong hệ thống, trận đấu đó không tồn tại. Những hôm như thế, tôi thường ngồi lại rất lâu sau giờ làm, tự hỏi: nếu dữ liệu không ghi lại được khoảnh khắc đó, thì khoảnh khắc đó có thật không. Và câu trả lời, qua rất nhiều năm, vẫn là có thật theo cách mà bảng biểu không tài nào chạm tới.

Đối với người hâm mộ bóng chuyền Việt Nam, đây không phải là câu chuyện xa vời. Các giải đấu trong nước những năm gần đây chứng kiến sự đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống phân tích dữ liệu, với các đội bóng lớn chi hàng tỷ đồng mỗi mùa cho phần mềm theo dõi cầu thủ. Ban huấn luyện các đội tuyển quốc gia cũng dựa vào những chỉ số này để lựa chọn đội hình, xây dựng chiến thuật, và đánh giá phong độ. Vấn đề nằm ở chỗ một chỉ số chỉ có giá trị khi nó được đặt đúng trong bối cảnh, và bối cảnh thường là thứ đầu tiên bị bỏ quên khi dữ liệu được nhập vào máy. Một tỷ lệ đập bóng thành công cao có thể phản ánh đẳng cấp của chủ công, nhưng cũng có thể chỉ phản ánh việc đội đối phương chủ động buông set để giữ sức. Một tỷ lệ chuyền một tốt có thể nói lên sự ổn định của libero, nhưng cũng có thể che giấu việc đội bạn đánh toàn bóng nhẹ để hạn chế chấn thương trước vòng loại quan trọng.

Tôi nghĩ đến trận bán kết World Cup bóng chuyền nữ mà tôi từng theo dõi ở Nhật Bản vài năm trước, khi một đội bóng châu Á dẫn trước hai set rồi thua ngược trong set thứ năm. Bảng thống kê sau trận cho thấy đội thắng có tỷ lệ ăn điểm tấn công cao hơn, tỷ lệ chắn bóng tốt hơn, và số lỗi tự đánh bóng ít hơn. Nhưng khi tôi xem lại băng hình hai lần như thường lệ, điều tôi nhìn thấy lại hoàn toàn khác. Đội thua không thua vì kỹ thuật, mà thua vì trong hai set cuối, huấn luyện viên của họ liên tục lùi thời điểm gọi video challenge và thay người muộn hơn nửa nhịp so với đối thủ. Dữ liệu không ghi lại sự chần chừ đó. Bảng thống kê không có ô nào dành cho sự do dự của người ngồi trên ghế chỉ đạo.

Ở đây, tôi cho rằng điều đáng lo ngại hơn cả là xu hướng biến dữ liệu thành lá chắn trách nhiệm. Khi huấn luyện viên đưa ra quyết định gây tranh cãi, câu trả lời thường thấy là: hệ thống phân tích đề xuất như thế. Khi một cầu thủ trẻ không được ra sân, lý do được đưa ra là: các chỉ số tập luyện chưa đáp ứng yêu cầu. Dữ liệu trở thành cái cớ để không phải chịu trách nhiệm về những gì mắt thường có thể thấy. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong bối cảnh bóng chuyền Việt Nam đang xây dựng một thế hệ kế cận mới, nơi những cầu thủ từ mười tám đến hai mươi hai tuổi cần cơ hội thi đấu thật, chứ không phải những đánh giá dựa trên mười lăm phút tập luyện được ghi lại trong một buổi sáng thứ ba nào đó.

Tất nhiên, tôi không phản đối việc dùng dữ liệu. Ngược lại, tôi tin rằng nếu không có dữ liệu, ngành thể thao Việt Nam sẽ khó thu hẹp khoảng cách với các nền bóng chuyền hàng đầu châu lục. Vấn đề không nằm ở dữ liệu, mà ở cách chúng ta đối xử với khoảng trống của dữ liệu. Một khoảng trống được nhận diện đúng cách có thể đáng tin hơn mười con số được nhập vội vàng. Đó là điều tôi học được sau nhiều năm làm việc với cả hệ thống máy móc và con người, và đó cũng là lý do tôi bắt đầu ghi chép lại những gì mắt mình nhìn thấy trước khi mở bảng thống kê.

Trong mùa giải thường niên đang diễn ra, khi các đội bóng chuẩn bị bước vào giai đoạn nước rút với lịch thi đấu dày đặc, tôi cho rằng người hâm mộ nên quan sát kỹ hơn một chút những pha bóng không có trong bảng điểm. Một cầu thủ chủ công giơ tay xin bóng rồi lại hạ xuống sau năm giây suy nghĩ. Một huấn luyện viên quay sang trợ lý, rồi không gọi hội ý dù đội đang thua liên tiếp ba điểm. Một đội bóng giữ nguyên đội hình dù thể lực đã đi xuống rõ rệt trong hiệp bốn. Những khoảng trống ấy nói nhiều hơn bất cứ con số nào trên bản báo cáo sau trận. Và đôi khi, việc đếm chính xác một khoảng trống lại quan trọng hơn việc đếm thừa mười lần một điều đã biết.

Quả bóng chỉ là diễn viên phụ; vở kịch thật sự nằm ở khoảng trống giữa hai hàng tiền vệ. Trong bóng chuyền cũng vậy, và có lẽ còn đúng hơn cả bóng đá, bởi ở đây mỗi điểm số được tính bằng từng nhịp chạm tay, từng bước di chuyển của những người không bao giờ xuất hiện trong ô thống kê nổi bật. Đêm Moscow không thuộc về người ghi bàn, mà thuộc về kẻ khiến cả thế giới nhún nhảy. Ở Việt Nam, có lẽ chúng ta cũng nên bắt đầu tìm kiếm những con người như thế, không phải bằng bảng dữ liệu, mà bằng con mắt kiên nhẫn của người ngồi đủ lâu để nhìn thấy điều người khác bỏ lỡ.

Câu hỏi tôi để ngỏ cho những người làm chuyên môn như tôi: nếu ngày mai hệ thống dữ liệu của đội tuyển bóng chuyền nam quốc gia ngừng hoạt động trong ba tuần trước một giải đấu lớn, liệu chúng ta còn đủ khả năng nhìn bóng bằng mắt thường không.